AR Dövlət Satınalmalar Qanunu № 988-VIQ — Üç İl Sonra
Beş əsas vəddin müstəqil təhlili açıq verilənlər əsasında
AR Dövlət Satınalmalar Qanunu № 988-VIQ — Üç İl Sonra
Qanun № 988-VIQ 2023-cü ilin iyulunda imzalandı. 2026-da ondan üç il keçir. Vəd edilənlər nə qədər yerinə yetirildi? Bu məqalə müstəqil təhlildir — yalnız açıq verilənlər və dərc edilmiş statistika əsasında. Burada heç bir fərdi qiymətləndirmə yoxdur, məqsəd beş əsas struktur vəddin icra dərəcəsini sənədləşdirməkdir. AZTender redaksiyası tənzimləyici orqanın və ya satınalma sisteminin əsas iştirakçılarının niyyətlərinə təsir etmir — yalnız müşahidə olunan nəticələri qiymətləndirir.
Beş əsas vəd
Qanun № 988-VIQ qəbul edilərkən beş əsas struktur vədi formalaşdırdı: (1) vahid elektron platforma, (2) standartlaşdırılmış sənəd şablonları, (3) AİBNDX-in vahid şikayət orqanı kimi səlahiyyəti, (4) açıq tender üçün 30 günlük standart pəncərə, (5) antikartel siqnal infrastrukturu. Aşağıda hər bir vəddin icra dərəcəsi açıq mənbələrə istinadla nəzərdən keçirilir.
Vəd 1 — Vahid Elektron Platforma (Status: Qismən)
etender.gov.az dövlət tərəfində konsolidasiya edilmişdir — nazirliklər, dövlət agentlikləri və yerli icra orqanları əsasən bu platforma vasitəsilə tender elan edirlər. Bu, ciddi struktur uğurudur. Lakin böyük dövlət müəssisələri (SOCAR, AzerGold, Azərenerji, ASCO, ADY) əksər hallarda öz daxili tender portallarından istifadə edirlər. Nəticədə tam baxış əldə etmək üçün bir neçə mənbə birləşdirilməlidir. Vahid platforma konsepsiyası ya tam tətbiq edilməlidir, ya da rəsmi olaraq «vahidlik» tərifi yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Mövcud vəziyyət inteqrasiya layihəsi tələb edir.
Vəd 2 — Standartlaşdırılmış Şablonlar (Status: Çatdırılıb, lakin tətbiqi qeyri-bərabər)
NK Qərarları № 497, № 500, № 502 və № 503 standartlaşdırılmış şərtlər toplusu şablonlarını təqdim etmişdir. Bu, tender sənədlərinin oxunaqlığını və müqayisə edilməsini xeyli yaxşılaşdırmışdır. Lakin tətbiq dərəcəsi nazirliklər və yerli orqanlar arasında qeyri-bərabərdir. Bəzi təşkilatlar şablonu hərfi şəkildə izləyir, bəziləri isə əhəmiyyətli dərəcədə özəlləşdirir (bölmə sıralarını dəyişir, tələb olunmayan əlavə formaları daxil edir). Bu, təchizatçılar üçün «hər təşkilatın öz formatını öyrənmək» yükünü saxlayır. Bütün satınalan təşkilatlar üçün şablon uyğunluğunun məcburi yoxlama mexanizmi (məsələn, mərkəzləşdirilmiş keyfiyyət təminat təftişi) faydalı olardı.
Vəd 3 — AİBNDX Vahid Şikayət Orqanı kimi (Status: Funksional)
Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidməti vahid şikayət orqanı kimi fəaliyyət göstərir. Açıq hesabatlarda göstərilir ki, AİBNDX şikayətlərə cavab müddətlərini və qəbul edilmiş şikayət həcmlərini dövri olaraq dərc edir. Bu, struktural cəhətdən sağlam bir mexanizmdir. Açıq verilənlərdə müşahidə edilən: orta cavab müddəti 25-35 iş günü aralığındadır (qanunla müəyyən edilmiş 30 günlük məqsəd çərçivəsinə yaxın), şikayət növləri əsasən üç kateqoriyada cəmləşir — texniki tələblərin çox dar qoyulması, sənəd dəyişikliklərinin gec elan edilməsi, qiymətləndirmə qərarlarına etiraz. Sistemli güclü nöqtə: şikayət qərarlarının dərc edilməsi. Sistemli inkişaf sahəsi: şikayət-sonrası izləmə mexanizminin gücləndirilməsi.
Vəd 4 — 30 Günlük Standart Pəncərə (Status: Qanuni minimum)
Qanun № 988-VIQ açıq tender üçün təklif vermə pəncərəsini 30 təqvim günü olaraq müəyyənləşdirir. Bu, qanuni minimumdur — yəni hər bir açıq tender bu müddəti gözləməlidir. Lakin əməli verilənlər göstərir ki, müəyyən təcili prosedurlar (məsələn, müsabiqəli sorğu, fövqəladə hallar üzrə satınalma) çox vaxt 10-15 iş günü pəncərəsində aparılır. Bu, qanuni cəhətdən düzgündür — fərqli prosedurlar üçün fərqli pəncərələr nəzərdə tutulur. Lakin proseduru seçim meyarları üçün şəffaflıq səviyyəsinin artırılması (məsələn, niyə bu konkret tender üçün müsabiqəli sorğu seçilib açıq tender əvəzinə) sistemin etibarını artırardı. Hazırda bu izahat hər bir tender üçün ardıcıl şəkildə dərc edilmir.
Vəd 5 — Antikartel Siqnal İnfrastrukturu (Status: Ən zəif sahə)
Beş vəddən ən az inkişaf etmiş sahə antikartel monitorinqidir. Hazırda kartel sxemləri əksər hallarda manual müşahidə və ya təchizatçı şikayəti vasitəsilə aşkar edilir. Avtomatlaşdırılmış patern aşkarlama (məsələn, sistematik təklif rotasiyası, eyni alt-təchizatçı dəstinin müxtəlif tenderlərdə təkrarı, qeyri-adi qalib ardıcıllıqları) hələ inkişaf mərhələsindədir. Bu sahənin texniki inkişafı üçün AİBNDX-in verilənlər mühəndisliyi mütəxəssisləri və müstəqil analitik tərəfdaşlarla əməkdaşlığı potensial yol təşkil edir. Beynəlxalq təcrübədə (məsələn, Cənubi Koreya, Çili) bu cür sistemlərin tikilməsi 18-24 ay tələb etmişdir.
Üç qalan boşluq və hörmətli tövsiyələr
Üç il müddətində nəzərə alındıqda, əsas qalan boşluqlar üç istiqamətdə cəmləşir:
Boşluq 1 — SOE inteqrasiyası: Böyük dövlət müəssisələrinin tender platformalarının etender.gov.az ilə inteqrasiyası vahid baxış məqsədinə xidmət edər. Bu, tam birləşmə tələb etmir — bildiriş səviyyəsində inteqrasiya (cross-portal axtarış) ilk addım ola bilər. Real iqtisadi cəmləşmə Azərbaycan tender bazarının böyük hissəsi SOE-lərə düşür — vahid baxış olmadan tam analitika mümkün deyil.
Boşluq 2 — Şablon Keyfiyyət Təminatı: NK Qərarları üzrə şablonların məcburi uyğunluq yoxlama mexanizmi (mərkəzləşdirilmiş və ya təsadüfi seçimlə) tətbiqin qeyri-bərabərliyini azaldardı. Bu mexanizm artıq mövcud regulatori strukturda — məsələn, mərkəzləşdirilmiş satınalma orqanının metodoloji nəzarət funksiyası ilə — yerləşdirilə bilər.
Boşluq 3 — Antikartel Verilənlər İnfrastrukturu: AİBNDX-in tender korpusu üzrə avtomatlaşdırılmış patern aşkarlama qabiliyyətinin inkişafı struktural prioritetdir. Müstəqil texniki tərəfdaşlar bu rolda dəstək təqdim edə bilər — bu, beynəlxalq təcrübədə geniş yayılmış modeldir.
Tənzimləyici yetkinlik balı: 6/10
Üç vəd qismən və ya tam çatdırılıb, iki vəd əhəmiyyətli inkişaf tələb edir. Strukturun əsasları möhkəmdir — vahid qanun çərçivəsi, standartlaşdırılmış sənədlər, fəaliyyət göstərən şikayət orqanı. Lakin tam yetkinlik üçün SOE inteqrasiyası, şablon QA və antikartel verilənlər infrastrukturu üzrə əlavə inkişaf zəruridir. Tənzimləyici yetkinlik balı 6/10 — fundamental olaraq sağlam, lakin inkişaf yolu hələ də əhəmiyyətlidir.
Yekun
Qanun № 988-VIQ üç ildə əhəmiyyətli struktur dəyişiklik yaratmışdır — etender.gov.az platforması, NK şablonları, AİBNDX şikayət mexanizmi konkret və ölçülə bilən nailiyyətlərdir. Növbəti üç ilin əsas vəzifəsi inteqrasiya və avtomatlaşdırma istiqamətindədir. AZTender bu istiqamətdə tənzimləyici orqanın işini dəstəkləmək üçün audit modulu təqdim edir — bu modul tender korpusunda patern analizi və potensial yüksək-risk sənədlərin müəyyənləşdirilməsi üzrə dəstək göstərir.
Tənzimləyici orqan üzvləri və müstəqil auditorlar üçün AZTender Audit modulu haqqında ətraflı məlumat almaq və demo tələb etmək üçün: aztender.ai/signup.